Świętowanie 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim w… Zamku Królewskim

Świętowanie 50. rocznicy budowy zegara na Zamku

Zbliża się dzień 19 lipca, a to oznacza rocznicę uruchomienia zegara na Zamku Królewskim w Warszawie.
To właśnie od chwili ruszenia wskazówek i regularnego wybijania upływających kwadransów i godzin do odbudowanego wówczas w stanie surowym budynku, zgodnie z opinią wszystkich zaangażowanych w to dzieło, do Zamku Królewskiego wróciło życie.

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

Jubileuszowe obchody Zamek Królewski organizuje wspólnie z Cechem Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy, a ich formułę wypracowano na kilku kolejnych roboczych spotkaniach.

Wszystkie informacje są podane w szczegółach na stronie Zamku Królewskiego:
https://www.zamek-krolewski.pl/strona/aktualnosci-i-komunikaty/2213-50-rocznica-uruchomienia-zegara-na-wiezy-zegarowej-zamku

Jako, że na tejże stronie są aktywne linki do zakupu biletów, to w niniejszej, naszej informacji  wskazując poszczególne działania wypracowane z Cechem i udostępniając dostęp na stronę zakupu biletów zdecydowanie zachęcamy do odwiedzin strony Zamku Królewskiego.

Dedykowane, zegarowe wycieczki po Zamku Królewskim:

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

1. Tajemnice Wieży Zegarowej
Wycieczka na Wieżę Zegarową – do pomieszczeń gdzie znajduje się mechanizm zegara i jego dzwony, to dla szerokiego grona osób jedna z nielicznych okazji do obejrzenia mechanizmu zegara, bo te miejsca nie znajdują się na żadnej z tras zwiedzania Zamku Królewskiego.

W ten wyjątkowy dzień na miejscu gości będzie witał i opowiadał o szczegółach konstrukcji mechanizmu i ciekawych z nim zdarzeniach Bartłomiej Górski – syn konstruktora mechanizmu i obecny jego konserwator.
To jubileuszowe wydarzenie jest biletowane!
– link do zakupu biletu: https://bilety.zamek-krolewski.pl/index.html?idw=221&date=2024-07-19

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

2. Sekrety zamkowych zegarów
Zwiedzając Zamek Królewski w wielu jego komnatach i na korytarzach możemy zobaczyć różnego rodzaju zegary. Są one oczywiście elementami wystroju danych miejsc, czy też pamiątkami o osobach z tymi miejscami związanymi.
Jest prawdopodobne, że takie wycieczki zainspirowane zostały zorganizowanym w ubiegłym roku, specjalnie dla Cechu i przeprowadzonym przez kustosza Konrada Nawrockiego zwiedzaniem Zamku pod kątem jego zegarów.
Jak można wnioskować z czasu przeznaczonego na każdą z wycieczek, obejmują one tylko część zegarów Zamku Królewskiego, ale jest to część starannie wybrana i dodatkowo przedstawiona w okolicznościowym,. Dołączanym do biletu folderze.
To jubileuszowe wydarzenie jest biletowane!
– link do zakupu biletu: https://bilety.zamek-krolewski.pl/index.html?idw=220&date=2024-07-19

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

Wystawa z edukacyjnymi planszami o historii zegara Zamku Królewskiego
W przestrzeni Zamku Królewskiego prezentowana będzie wystawa składająca się z ośmiu plansz edukacyjnych powstałych na bazie identycznych (w większym formacie), informujących o historii zegara zamkowego. Plansze te zostały przygotowane przez Cech już w 2022 roku i były prezentowane w wielu różnych miejscach w Warszawie i w Polsce.
Mniejszy format nowych plansz wynika z chęci użycia ich po jubileuszowych uroczystościach, jako stałych materiałów informacyjnych w pomieszczeniach zegarowych.
Przy okazji warto zaznaczyć, że pierwsze tablice edukacyjne zdobią salę edukacyjną Cechu.
To jubileuszowe wydarzenie nie jest biletowane!

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

Zegar w Sieni Wielkiej
W Sieni Wielkiej Zamku Królewskiego prezentowany będzie mechanizm zegara wieżowego, który powstał jako jeden z wielu pochodnych od mechanizmu zegara zamkowego i znajdujących się w wielu miejscach w kraju, a także w Kahlenbergu (koło Wiednia).
Wraz z mechanizmem prezentowane będą miniatury dzwonów zegarowych Zamku Królewskiego.
Zostały one wykonane przez Antoniego Kruszewskiego z synami z przekazanego przez Cech materiału na wykonanie dzwonów zegara.
Po raz pierwszy mniejszy z miniaturowych dzwonów będzie użyty do sygnalizacji półgodzin i godzin działającego zegara.
To jubileuszowe wydarzenie nie jest biletowane!

W namiocie usytuowanym na Dziedzińcu Wielkim Zamku Królewskiego będą wygłoszone dwie prelekcje dotyczące zegara Zamku Królewskiego

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

1. Historia zegara Zamku Królewskiego na bazie plansz informacyjnych wykonanych przez Cech.
Wskazane powyżej i prezentowane w czasie jubileuszu wystawowe plansze edukacyjne posłużyły do przygotowania prelekcji o zegarze zamkowym.
Historię zegara zamkowego można na pewno przedstawić na wiele sposobów. Przygotowane na okazję jubileuszu tablice edukacyjne są na pewno doskonałą podstawą do przeprowadzenia prelekcji.

Jubileusz 50. rocznicy budowy zegara na Zamku Królewskim

2. Sygnalizacja dźwiękowa na dzwonach, czy wskazania czasu na tarczach?
Czytelność wskazań zegara Zamku Królewskiego w Warszawie. Jubileusz zegara
– to tytuł drugiej z przygotowanych na okoliczność jubileuszu prezentacji.
Podany temat może wzbudzać zainteresowania miłośników historii, a w szczególności przyjaciół Zamku Królewskiego w Warszawie, bo o słabej czytelności wskazań zegara zamkowego już od chwili odbudowy Zamku Królewskiego prowadzono najróżniejsze dywagacje.

Obydwie prelekcje wygłosi niżej podpisany, przyjaciel Zamku Królewskiego, zegarmistrz, członek Cechu warszawskiego – Władysław Meller.
To jubileuszowe wydarzenie nie jest biletowane!

Konkurs wiedzy o zegarze Zamku Królewskiego
Tematyką konkursu przygotowanego przez współpracujące z Cechem Polskie Towarzystwo Zegarmistrzowskie będzie oczywiście historia zegara zamkowego, ogólna wiedza o zegarach i ich kolekcjonowaniu.
To jubileuszowe wydarzenie nie jest biletowane!

Czas rozpoczęcia każdego z wydarzeń jest podany n a stronie Zamku Królewskiego:
https://www.zamek-krolewski.pl/strona/aktualnosci-i-komunikaty/2213-50-rocznica-uruchomienia-zegara-na-wiezy-zegarowej-zamku
My… zapraszamy do Zamku!

Władysław Meller

Konrad Smoderek – grawer, współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Konrad Smoderek - grawer

W marcu 1972 roku wykonania nowego zegara na „odbudowywanym z niczego” Zamku Królewskim w Warszawie, podjął się Zespół Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy. Zwieńczeniem prac Zespołu był działający od 19 lipca 1974 roku kompletnie nowy zegar, składający się z mechanicznego mechanizmu, tarcz ze wskazówkami, oraz dzwonów. 

Jubileusz budowy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie. Zespół Budowy Zegara

Przedstawiany w niniejszym opracowaniu Konrad Smoderek był członkiem Zespołu Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy.
Co oczywiste, jego nazwisko figuruje na tablicy upamiętniającej członków Zespołu Budowy Zegara znajdującej się w pomieszczeniu wieży Zamku Królewskiego, gdzie swoje miejsce ma mechanizm zegara.

Konrad Smoderek - grawer

Konrad Smoderek znalazł się także na pamiątkowym zdjęciu, które zostało wykonane w cechowym Muzeum Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych, w którym od pierwszych dni lipca 1974 roku był prezentowany mechanizm zegara. Dnia 6. lipca został on uroczyście przetransportowany na Plac Zamkowy i tego samego dnia powędrował na Wieżę Zygmuntowską Zamku Królewskiego w Warszawie.

Niestety nie udało się nam przygotować wraz z kimś z rodziny życiorysu naszego kolegi Konrada Smoderka. Nie mamy kontaktu do nikogo z potomków, czy powinowatych kolegi.
Poza zdjęciem przy mechanizmie, nie mamy też żadnej fotografii kolegi Smoderka.

Mistrzowie Rękodzieła

Życiorys Konrada Smoderka przygotowany przez panią Krystynę Marszałek znalazł się na łamach książki  „Mistrzowie rękodzieła”, przygotowaną przez Ogólnopolski Cech Rzemieślników Artystów w Warszawie i wydaną przez Bis-Press, w Warszawie w roku 1995.
Życiorys kolegi z Zespołu Budowy Zegara na Zamku Królewskim w Warszawie:

Smoderek Konrad, grawerstwo
ul. Poznańska 100
00-837 Warszawa 

Konrad Smoderek - życiorys

Urodził się 19 lutego 1911 roku w Warszawie. Po skończeniu szkoły podstawowej przez dwa lata uczył się w Szkole Mechanicznej im. Stanisława Konarskiego w Warszawie. Od 1928 roku pracował w warszawskich drukarniach „Ekspressu Porannego” przy ulicy Nowy Świat 41 i „Życia Warszawy” przy ulicy Marszałkowskiej 3/5 a równocześnie uczęszczał do Szkoły Poligraficznej przy ulicy Konwiktorskiej.

W 1935 roku rozpoczął pracę jako chemigraf w Zakładach Graficznych „B. Wierzbicki i Spółka” przy ulicy Chmielnej 61 a wieczorami uczył się na kursach maturalnych. W zakładach Wierzbickiego pracował do wybuchu Powstania Warszawskiego.

Brał udział w pracy konspiracyjnej. Wchodził w skład tzw. trójek, które miały obowiązek zapewniać bezpieczeństwo podczas nielegalnego wykonywania, na zlecenie polskich organizacji podziemnych, stempli, matryc i klisz drukarskich służących do podrabiania druków i zaświadczeń niemieckich władz okupacyjnych.

Po upadku Powstania Warszawskiego wywieziony został do obozu w Pruszkowie. Zatrzymany podczas ucieczki z obozu, osadzony został w obozie koncentracyjnym w Dachau, a następnie w obozie koncentracyjnym w Natzweiler i ponownie w Dachau. W maju 1945 roku, w czasie wyzwolenia obozu przez wojska alianckie, znajdował się w stanie całkowitego wyczerpania.

W sierpniu 1945 roku powrócił do kraju i podjął pracę w Zakładach Graficznych „Książka” w Łodzi. W kwietniu 1946 roku zorganizował w Warszawie własną pracownię grawerstwa chemicznego. W 1960 roku zdał egzamin mistrzowski z zakresu grawerstwa w Izbie Rzemieślniczej w Warszawie. Pracował metodą grawerską i fotochemiczną. Przeniósł do grawerstwa wieloletnie doświadczenia zdobyte podczas pracy w chemigrafii. Jego metoda przyczyniła się do wzbogacenia warsztatu grawerskiego.

Szczególnie przydatna okazała się przy wykonywaniu precyzyjnych rysunków, drobnych ornamentów i różnych płaskich elementów, np. zdjęć. Dzięki temu mógł wykonywać prace nietypowe, m. in. charakterystyczne plakiety i plakietki okolicznościowe z okazji różnorodnych imprez sportowych, poszukiwane przez kolekcjonerów. Upodobał sobie zwłaszcza sporty motorowe. Zaprojektował i wykonał tysiące, oryginalnych pod względem formy i bogatych kolorystycznie, odznak i plakietek.

Otrzymał za to złote honorowe odznaki Polskiego Związku Motorowego i Automobilklubu. Wykonywał plakietki, znaczki, tabliczki, podziałki, znamiona oraz wiele detali potrzebnych do budowy aparatury naukowo-badawczej, m. in. dla instytutów Polskiej Akademii Nauk, Automobilklubu, Fabryki Samochodów Osobowych oraz Inco-Veritas.

Robił, np. tzw. noniusze czyli delikatne kreseczki podziałek na przyrządach pomiarowych. Był człowiekiem pracowitym, solidnym, ambitnym. Sam projektował swoje prace i sam je wykonywał. Szkolił uczniów.

Od 1968 roku zasiadał w komisji egzaminacyjnej czeladniczo-mistrzowskiej w zakresie grawerstwa przy Izbie Rzemieślniczej w Warszawie. Bardzo aktywnie uczestniczył- w pracach warszawskiego Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników. Należał do organizatorów cechowego Muzeum Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych przy ulicy Piekarskiej, do którego przekazał swoje prace.

Tablica poświęcona generałowi Wacławowi Stachiewiczowi

Uczestniczył w renowacji w 1968 roku tablic historycznych na terenie Uniwersytetu Warszawskiego. Tabliczki pamiątkowe jego roboty znajdują się przy wszystkich zegarach wykonanych społecznie przez warszawski cech w różnych dzielnicach Warszawy. Zaprojektował tablicę pamiątkową dla kościoła na Kahlenbergu w Wiedniu. W kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele świętego Krzyża w Warszawie są dwie, wykonane przez niego tablice pamiątkowe poświęcone generałom, Marianowi Kukielowi i Wacławowi Stachiewiczowi a w Łomiankach tablica upamiętniająca bohaterskich lotników kanadyjskich, którzy zginęli podczas wojny na terenie Polski.

Tablica poświęcona generałowi Wacławowi Stachiewiczowi. Lokalizacja

Pracował również w zespole, który odtworzył zabytkowy zegar na wieży Zamku Królewskiego w Warszawie. Wykonał cyfry i rozetki na zegarowej tarczy.

Społecznemu Komitetowi Budowy Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie przekazał 75 wykonanych własnoręcznie, złoconych honorowych odznak z symbolem Centrum.

Tablica poświęcona generałowi Marianowi Kukielowi

Brał udział w większości wystaw organizowanych przez Izbę Rzemieślniczą w Warszawie i warszawski Cech Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników, a m. in. w wystawie w 1974 roku sumującej dorobek członków cechu w latach 1944-1974. Złote medale za wysoką jakość prezentowanych prac otrzymał w 1974, 1976 i 1979 roku.

Odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1973), Krzyżem Oświęcimskim (1987), Honorową Odznaką Rzemiosła (1966), Złotą odznaką „Za zasługi dla Warszawy” (1979), honorową odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” (1976), wieloma dyplomami oraz odznakami stowarzyszeń społecznych i sportowych. Minister Kultury i Sztuki nadał mu w 1978 roku honorowy tytuł mistrza rzemiosła artystycznego.

Tablica poświęcona generałowi Marianowi Kukielowi. Lokalizacja

Zmarł 24 lutego 1990 roku w Warszawie. Jego pracownię grawerską przy ulicy Pańskiej prowadzi syn, mgr Jerzy Smoderek, inżynier, absolwent Wydziału Mechaniki Precyzyjnej Politechniki Warszawskiej, mający dyplom czeladnika i mistrza z zakresu grawerstwa. Wykonuje ten sam zakres prac co ojciec i pracuje tymi samymi co on metodami. Jego pracownia specjalizuje się nadal w plakietkach i odznakach sportowych. Spełniło się marzenie Konrada Smoderka. Ma w synu godnego siebie następcę, który kontynuuje jego dzieło.

materiał przygotowany przez Krystynę Marszałek, opublikowany w książce: Mistrzowie rękodzieła, Ogólnopolski Cech Rzemieślników Artystów w Warszawie, Bis-Press, Warszawa 1995.

Grawerzy, a wśród nich Konrad Smoderek odegrali ważną rolę w trakcie Stanu Wojennego.
To oni przygotowywali i wykonywali tak zwane „Przypinki Solidarnościowe”

Funkcję przypinek solidarnościowych opisuje instrukcja z 1983 roku Co robić? Jak żyć?, mówiąca o konieczności manifestowania własnych wartości poprzez noszenie znaczków i symboli. Miały prezentować „znak tego, co jest wartością dla ciebie albo przynajmniej co jest wartością ogólnoludzką. […] znak odwagi i determinacji […]. Twój znak – to pierwszy krok do wolności”[1] .

Wielu warszawskich projektantów i grawerów wykonujących przypinki solidarnościowe w czasie stanu wojennego pozostaje nieznanych. Wśród zachowanych nazwisk należy wymienić Zbigniewa i Mariana Cegielskich, Andrzeja Panasiuka, Jana Kuglera i Konrada Smoderka.

Obiekty wykonane przez Konrada Smoderka możemy podziwiać pod wskazanymi poniżej linkami

https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/13985/

https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/13974/

https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/13983/

Władysław Meller

literatura:
1. Przypinki Solidarnościowe – informacja z Muzeum Warszawy. (dostęp 2024.06.16)
https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/interpretacje/przypinki-solidarnosciowe-ze-zbiorow-muzeum-warszawy-ich-wzory-i-znaczenia

Pokazywaliśmy nasz zamkowy zegar! „Zamek w dziecięcej wyobraźni – Zegar historii. Fascynujące opowieści o losach Wieży Zegarowej”

Jubileusz zegara. Zamek w dziecięcej wyobraźni

W ramach Gali Konkursowej, wskazanego tytułem konkursu plastycznego, w dniu 7 czerwca, Sala Koncertowa Zamku Królewskiego w Warszawie gościła młodych jego laureatów i ich opiekunów.
Byliśmy tam także my – przedstawiciele Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków i Brązowników miasta stołecznego Warszawy.
Wiadomo, że tematem konkursu był zegar zamkowy, więc jego organizatorzy przewidzieli obecność laureatów przy mechanizmie zegara.

Prezentacja nagrodzonych prac

Przychodząc do Zamku Królewskiego i kierując się do Sali Koncertowej wchodziliśmy najpierw do sali, gdzie organizatorzy konkursu zgromadzili wszystkie prace konkursowe.
My prezentujemy zdjęcia zaledwie kilku z tych prac.
Pełna lista wyróżnionych filmów i prac graficznych znajdzie się na pewno na stronie Zamku Królewskiego.

W Sali Koncertowej

Zgromadzeni w Sali Koncertowej wysłuchali oficjalnych przemówień i poznali nagrodzone i wyróżnione prace.
Prowadzący spotkanie – pan Michał Sobieraj na okoliczność aplauzów nauczył nawet zgromadzonych wykonywania braw w rytm zegara: „TIK” – „TAK”.

Pierwszą niespodzianką dla zgromadzonych gości był Hejnał Warszawski, który został wykonany pod koniec spotkania.

Odpoczynek

Po zakończeniu części oficjalnej goście mogli chwilę odpocząć, napić się soku, czy kawy, a następnie w grupach udali się na zwiedzanie Zamku Królewskiego.

Odwiedziny zegara zamku Królewskiego

W ramach zwiedzania zamku laureatów konkursu czekała kolejna niespodzianka!
W grupach zwiedzali oni także wieżę zegarową wchodząc do pomieszczenia a mechanizmem zegara, oraz oglądając wnętrze hełmu wieży z dzwonami zegarowymi. W pomieszczeniu z mechanizmem zegara na zwiedzających czekali przedstawiciele Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy, którzy opowiadali o historii zegara, jego wyjątkowej konstrukcji, czy sposobie konserwacji.

Wiadomo, że zegar jest dziełem pracy społecznej Zespołu Budowy Zegara stworzonego przez Cech ZZOGiB m. st. Warszawy
Goście mogli także zadawać pytania związane z zegarem Zamku Królewskiego.

W trakcie zwiedzania pomieszczenia zegara obecni byli dziennikarze Telewizyjnego Kuriera Warszawskiego, dzięki czemu relacja z wizyty na wieży zegarowej znalazła się w programie telewizyjnym, a my używając zrzutów ekranu mamy możliwość ilustracji niniejszego tekstu.

Chętnych do obejrzenia Telewizyjnego Kurier Warszawskiego zapraszamy na stronę:
https://warszawa.tvp.pl/77959551/07062024

Relacja z wizyty przy zegarze rozpoczyna się od  12.40 minuty nagrania.

Zachęcamy do zapoznania się z nagraniem!

Władysław Meller

Edward Pielak – zegarmistrz, współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Edward Pielak - zegarmistrz

W marcu 1972 roku wykonania nowego zegara na „odbudowywanym z niczego” Zamku Królewskim w Warszawie, podjął się, powołany specjalnie w tym celu, Zespół Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy. Zwieńczeniem prac Zespołu był działający od 19 lipca 1974 roku kompletnie nowy zegar, składający się z mechanicznego mechanizmu, tarcz ze wskazówkami, oraz dzwonów.

Jubileusz budowy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie. Zespół Budowy Zegara

Przedstawiany w niniejszym opracowaniu Edward Pielak był członkiem Zespołu Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy.
Co oczywiste, jego nazwisko figuruje na tablicy upamiętniającej członków Zespołu Budowy Zegara znajdującej się w pomieszczeniu wieży Zamku Królewskiego, gdzie swoje miejsce ma mechanizm zegara.

Mechanizm zegara i Zespół Budowy Zegara

Edward Pielak nie znalazł się na pamiątkowym zdjęciu, które zostało wykonane w cechowym Muzeum Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych, w którym od pierwszych dni lipca 1974 roku był prezentowany mechanizm zegara.

Edward Pielak - zegarmistrz

Kolegę Edwarda Pielaka na kilku zdjęciach upamiętniono w dniu 6 lipca, gdy mechanizm w asyście swoich wykonawców został uroczyście przetransportowany na Plac Zamkowy i tego samego dnia powędrował na Wieżę Zygmuntowską Zamku Królewskiego w Warszawie.

Edward Pielak - zegarmistrz
Edward Pielak - zegarmistrz

Edward Pielak miał pewnie najszersze grono znających go kolegów zegarmistrzów. Był najlepszym czopiarzem – dorabiał czopy do złamanych osi balansowych i kół przekładni w zegarkach.
W tej specjalności był niedoścignionym mistrzem.
Na Piękną 11b dojeżdżali pewnie wszyscy warszawscy i okoliczni zegarmistrze i w takiej pamięci mają go tak aktywni, jak i emerytowani koledzy.

W sieci można nawet cały czas znaleźć informację o jego miejscu pracy.

Edward Pielak - zegarmistrz

Mimo, że był tak powszechnie znany w czasie swojej aktywności zawodowej, to nie udało się nam skontaktować z nikim, kto byłby w stanie podać miejsce i datę jego śmierci, a także w jakim miejscu został on pochowany.

Prosimy o kontakt osoby, które o Edwardzie Pielaku mogą przekazać nam dodatkowe informacje.

Józef Panasiuk – grawer, współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Józef Panasiuk – grawer, współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

W marcu 1972 roku wykonania nowego zegara na „odbudowywanym z niczego” Zamku Królewskim w Warszawie, podjął się Zespół Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy. Zwieńczeniem prac Zespołu był działający od 19 lipca 1974 roku kompletnie nowy zegar, składający się z mechanicznego mechanizmu, tarcz ze wskazówkami, oraz dzwonów. 

Jubileusz budowy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie. Zespół Budowy Zegara

Przedstawiany w niniejszym opracowaniu Józef Panasiuk był członkiem Zespołu Budowy Zegara przy Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników miasta stołecznego Warszawy.
Co oczywiste, jego nazwisko figuruje na tablicy upamiętniającej członków Zespołu Budowy Zegara znajdującej się w pomieszczeniu wieży Zamku Królewskiego, gdzie swoje miejsce ma mechanizm zegara.

Mechanizm zegara i Zespół Budowy Zegara

Józefa Panasiuka niestety nie znajdziemy na pamiątkowym zdjęciu, które zostało wykonane w cechowym Muzeum Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych, w którym od pierwszych dni lipca 1974 roku był prezentowany mechanizm zegara. Dnia 6. lipca został on uroczyście przetransportowany na Plac Zamkowy i tego samego dnia powędrował na Wieżę Zygmuntowską Zamku Królewskiego w Warszawie.

Mistrzowie Rękodzieła

Życiorys Józefa Panasiuka przygotowany przez panią Krystynę Marszałek znalazł się na łamach książki  „Mistrzowie rękodzieła”, przygotowaną przez Ogólnopolski Cech Rzemieślników Artystów w Warszawie i wydaną przez Bis-Press, w Warszawie w roku 1995.
Zawarty na jej łamach życiorys kolegi z Zespołu Budowy Zegara na Zamku Królewskim w Warszawie wygląda następująco:

Panasiuk Józef grawerstwo
ul. Nowy Świat 43
00-042 Warszawa Pracownię prowadzi: Piotr Panasiuk

Mówiono o nim, że miał diamentowe ręce. A on sam podkreślał, że w jego rękach jest chleb dla całej rodziny. Ręce i oczy to podstawowe instrumenty pracy grawera, którymi posługuje się on w całym procesie tworzenia i o które musi dbać w sposób szczególny, bo żadna maszyna mu ich nie zastąpi.

Miał wyjątkowy talent do rysowania, tworzenia projektów, grawerowania we wszystkich metalach, a w szczególności w srebrze i w złocie. Pisał także wiersze. Praca była dla niego wszystkim. Nigdy nie miał wolnego czasu. Pozostawił po sobie dzieła wyróżniające się starannym i precyzyjnym grawerstwem i jemu tylko właściwym sposobem nałożenia emalii. Wyszkolił około 20 uczniów, którzy są dziś znakomitymi artystami. Stworzona przez niego pracownia w Warszawie przy ulicy Nowy Świat 43, do której zaprojektował meble i narzędzia, zachowała swój styl, odwiedzana jest przez klientów z kraju i z zagranicy a stanowi prawdziwe muzeum sztuki brązowniczej ze starymi maszynami i ponad 20 tysiącami matryc wzorów opracowanych i wykonanych przez mistrza. Ma ona charakter swoistego archiwum, w którym matryce, jak dokumenty, są przechowywane i konserwowane.

Józef Panasiuk - współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Urodził się 15 września 1907 roku w Droblinie w województwie bialskopodlaskim. Zmarł 22 kwietnia 1992 roku w Warszawie.

Skończył szkołę rzemiosł prowadzoną przez Muzeum Rzemiosł i Sztuki Stosowanej przy ulicy Chmielnej 52 w Warszawie. Zawodu uczył się, praktykował i pracował w jednej z największych w okresie międzywojennym polskich fabryk wyrobów srebrnych, brązowych i platerowanych „Fraget” założonej w Warszawie w 1824 roku. Bardzo wcześnie otrzymał prawo wykonywania samodzielnych prac i szkolenia uczniów. Grawerował m.in. rodowe herby na srebrnej zastawie stołowej na zamówienie hrabiowskiej rodziny Potockich.

W 1934 roku założył przy ulicy Mazowieckiej 10 w Warszawie własną pracownię, która grawerowała w stali, srebrze i w złocie herby i monogramy na sztućcach, tacach, sygnetach, papierośnicach, puderniczkach, nożach do papieru. Jako jedna z czterech pracowni w Warszawie (Panasiuk, Knedler, Michrowski i Nagalski) wykonywała odznaki pułkowe. Robiła też pieczęcie państwowe i prywatne oraz matryce do suchych wycisków na papierach firmowych, których wykonanie wymagało dużej zręczności. W pracowni mistrza powstawały ponad- to dewocjonalia, a m. in. ryngrafy grawerowane i emaliowane.

W czasie okupacji hitlerowskiej związany był z ruchem oporu. Jego pracownia dostarczała orzełków i odznak bojowych oddziałom armii pod- ziemnej. Orzełek jego roboty nosili na czapkach żołnierze Armii Ludowej. Podrobione w jego pracowni stemple niemieckich instytucji były wykorzystywane przy produkcji fałszywych dokumentów.

Wykonana przez niego w 1941 roku praca, na podstawie której otrzymał kwalifikacje mistrzowskie, stanowiła świadectwo jego patriotyzmu, odwagi i umiejętności zawodowych. W środku srebrnej plakiety umieszczona została warszawska Syrenka wykonana z emalii. Otaczało ją dwadzieścia wygrawerowanych w srebrze zabytkowych obiektów Warszawy, a m. in. pomniki Kopernika i Mickiewicza Zamek Królewski, przed spaleniem go przez hitlerowców, z kolumną Zygmunta na pierwszym planie, Belweder, kościół świętego Krzyża i katedra warszawska.

Po Powstaniu Warszawskim przebywał w niemieckim obozie. Po wojnie odbudował pracownię przy ulicy Mazowieckiej 10 i wykonywał w niej prace grawerskie, odznaczenia, odznaki i dewocjonalia. Od 1950 roku jego Artystyczna Pracownia Grawerska mieści się przy ulicy Nowy Świat 43 w Warszawie i należy do najbardziej znanych pracowni w kraju. W niej powstała większość odznaczeń państwowych, odznak i znaczków organizacyjnych partii politycznych, organizacji społecznych, kulturalnych i sportowych, odznak bojowych i regionalnych, znaków firmowych instytucji świeckich i kościelnych. Z wielkim talentem wykonywał projekty. Specjalizował się w sztuce emalierskiej. Jego prace wyróżniają się kunsztem w doborze emalii. Przykładem tego może być plakieta poświęcona Chopinowi. Na srebrnej blasze z modelem głowy Chopina znajduje się barwna wiązanka kwiatów ułożona z różnokolorowych emalii a poniżej miniaturowa klawiatura fortepianowa zrobiona z kości słoniowej i emalii. Plakietę wieńczą wygrawerowane w srebrze obiekty zabytkowe związane z tematyką chopinowską: dworek w Żelazowej Woli, Pałac Ostrogskich na Okólniku, gdzie mieści się Towarzystwo Chopinowskie i gmach Filharmonii Narodowej.

Wykonał wiele tablic pamiątkowych, które znajdują się w kraju i zagranicą. Dokonał renowacji płaszcza na posągu na katedrze gdańskiej. W jego pracowni powstały promienie i maska do tarczy zegara na wieży Zamku Królewskiego w Warszawie oraz głowica do sztandaru Cechu Szklarzy. Wiele jego prac wręczono jako upominki Janowi Pawłowi II podczas jego pierwszej wędrówki papieskiej po Polsce.

Brał udział w krajowych i zagranicznych wystawach rzemiosła artystycznego, m. in. w Dreźnie i w Monachium. Otrzymał złote i srebrne medale oraz wyróżnienia za kunszt wykonania i wartości artystyczne swoich prac. Odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i odznaczeniami rzemieślniczymi. Minister Kultury i Sztuki nadał mu w 1985 roku honorowy tytuł mistrza rzemiosła artystycznego.

Po śmierci mistrza pracownię prowadziła jego żona, Julia Panasiuk, która zmarła 16 stycznia 1994 roku.

Kolejnym sukcesorem został syn, Piotr Panasiuk, urodzony 24 czerwca 1955 roku w Warszawie, czeladnik w grawerskim zawodzie, który zdobywał kwalifikacje w warsztacie ojca. Prowadzi pracownię wspólnie z bratem, Jerzym Panasiukiem, muzykiem z zawodu, urodzonym 3 lutego 1950 roku w Warszawie. Brat najstarszy, Andrzej Panasiuk ma własną pracownię grawerską przy ulicy Świętojańskiej 8 w Warszawie.

Uzdolnienia rysunkowe wykazuje starszy syn Piotra, Paweł Panasiuk, o którym mówi się w rodzinie, że ma rękę po dziadku.

W grawerstwie – zapewnia Piotr Panasiuk wszystko opiera się na rysunku: projektowanie, sztychowanie, grawerowanie, matryce, liternictwo. Zasadę tę wpoił nam ojciec. Staramy się kierować nią w naszej pracy korzystając z jego wzorów i doświadczeń”. Może dlatego właśnie Piotr Panasiuk zajął się dodatkowo modną dziś specjalnością projektowania i wykonywania reklam wizualnych w brązie a jego prace są na gmachach Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej, Banku Handlowego SA, Business Center Club i na sklepach Bliklego.

Józef Panasiuk - współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Poza wskazanym życiorysem, trzeba nadmienić, że Józef Panasiuk pojawił się także na cechowym zdjęciu grupowym z około roku 1947 opublikowanym w książce: „Przemijający świat rzemiosła” Jerzego Miecznika.

Wiadomo, że dla tarcz zegarowych Józef Panasiuk wykonywał promienie słoneczek, a dla tarczy od strony Dziedzińca Wielkiego (rękoma swojego syna – Piotra, zgodnie z jego przekazem) wykonał cyfry daty – 1622.

Józef Panasiuk - współbudowniczy zegara na Zamku Królewskim w Warszawie

Przy jednej z notek prasowych dotyczących wykonywanych tarcz, z czasów budowy Zamku Królewskiego, na zdjęciu znalazł się Józef Panasiuk. Tą właśnie fotkę wykorzystaliśmy do zdjęcia tytułowego naszego opracowania.

Niestety na temat naszego kolegi – Józefa Panasiuka nie udało się nam zebrać ani dodatkowych informacji, ani żadnych dodatkowych jego fotografii.

Władysław Meller